PAPEL CAC BA PREVENE NO KOMBATE KORUPSAUN IHA TIMOR LESTE

Republika Demokratika Timor Leste (RDTL), proklama nia independensia iha loron 28 fulan Novembro tinan 1975, nune’e mos iha loron 7 fulan Dezembro tinan 1975

Indonesia invade Timor hodi ukun Timor Leste duarante tinan 24 nia laran, Timor-Oan hamutuk buka atu funda nia aliserse hodi luta ba Independensia. Moto ne’ebe grilleira sira uza mak Patria Ou Morte. Durante tinan 14, Dezemvolvimentu Fisiku minimu la’o ona, maski povu barak sei halerik, tanis tamba susar,

ahi la iha, estrada latama ba sira nia suku ka knua, bronzon mota nian hadia la diak, udan tun sobu rahun povu nia uma no sira tenki evakua ba fatin seluk, ne’e siknifika katak ita independensia ona maibe povu nafatin sai refuziadus.

Irigasaun laiha, povu hamlaha, numeru violensia as, numeru dezempregu sa’e, Governu promove inportasaun, liu-liu materias primas, hodi ema Timor konsumu.

Hakait ba problema ne’e ohin loron Governu esforsu tebes hodi forma nia estrutara ne’ebe ampla atu bele responde problemas ne’ebe mosu iha Timor Leste.

Ministeriu barak, Secretaria Estadu sira, maibe problema ne’e labele resolve nafatin ba bebeik. Iha lia mahusuk mai ita, seráke estrutura Governu mak seidauk to’o ka programa interministeriais mak la nakait ba naklasalak hirak ne’e? ka keta problema ka moras seluk mak sei iha nune’e kauza ba dezemvolvimentu nasional!

Timor Leste nasaun ki’ik, nurak maibe, identiku ho korupsaun, iha tinan hirak liuba, Na’i ulun balun tama ba kadeia tamba identifikadu naokten (koruptor).

Leitores tomak, korupsaun mai husi lian Latim “corumpere” katak dodok, dois, aat, nune’e ita  bele interpreta katak ita imazina ba sassan ruma karik, sasan ida ne’ebe mak ladiak, maibe corumpere ohin loron sai oan hakiak, seguransa pribadu ba Ukun na’in sira, oportunus tomak iha Timor Leste.

Formulasaun problema

1. Motivu saida mak hamoris korupsaun iha Timor-Leste ?
2. Papel CAC nian ba kombate korupsaun iha Timor Leste ?
3. Papel Akademiku ba Kombate korupsaun iha Timor Leste mak Saida

Objetivu, Vantagem no  Benefisiu

Objetiu

Objetivu husi hakerek ida ne’e atu hatene klean, iha termu sientifiku no akademiku konaba prevene no kombate korupsaun iha Timor Leste, haree liu nia kauza no nia inpaktu ba povu Timor.

Halo analiza no kompara ba kazu ida ne’e, ho nasaun sira seluk oinsa dalan ka estratezia xave ba kombate korupsaun iha Timor Leste.

Hasa’e tan abilidade hakerek, analiza no hatene dalan ba kombate no prevene korupsaun. Hatene ona kauza husi problema ne’e no nia impaktu, motive no deskobre ona dalan ba kombate no prevene.

Benefisiarius

Benefisiu direita husi obra ida ne’e mak estudantes universitariu sira ne’ebe le direita obra ida ne’e, no uza hanesan referensia rasik.

Benefisiu indireita husi obra ida ne’e mak povu Timor, tamba reasaun husi obra ida ne’e hodi konsensializa ema hotu atu hadok an no hakribiit korupsaun iha nia ulun, nune’e hanoin deit ba prinsipiu independensia nian hodi interese diak ba povu timor nia moris diak.

Lia husi matenek nain sira

Korupsaun mai husi termu latin, Corruptio-Corrumpere katak; dodok, dois, aat, ladiak, dulas ten no hanain sasan nebe la’os ita nian.

Tuir Hutintong (1968) korupsaun hanesan hahalok funsionariu publiku ne’ebe tau normas oi-oin mak simu husi povu no akumulasaun hahalok ida ne’e indika ba interese privaadu.

Korupsaun la’os identiku osan deit, maibe hahalok oi-oin ne’ebe ita halo, iha ita nia moris, iha familia, iha grupu balun nune’e mos organizasaun sira ita hatudu ita nia aktus amoral ruman ne’ebe perturba interese ema hotu nian ne’e korupsaun.

Akordu ho Kartono, korupsaun mak hahalok individuu ne’ebe uza poder no funsaun hodi utilize, organiza importansia privada hodi halakon importansia Ema hotu nian.

Ho hanoin hirak ne’e ita haree katak korupsaun maka asaun mafiosu ne’ebe halakon ka hakuran kiak nasaun no povu ne’ebe hela iha nasaun ida ho maneira oi-oin. Hakait ba hanoin ne’e, ita nia rai afeita, virus korupsaun ida ne’ebe kontein ema sira nebe lidera, ukun rai ida ne’e, sira ne’ebe iha poder. Kauzas hirak ne’e mai ita haree didiak iha faze resolve problema nian.

Motivu problema korupsaun iha Timor Leste :

Lolos ne’ebe iha, korupsaun iha Timor Leste buras la’os tamba motive barak tebes hodi hamosu kauza ba korupsaun.

Tuir analiza ne’ebé hakerek na’in halo, uza metodolojia problem tree analysis, katak kauza husi korupsaun ne’e it abele harehetan ho ita nia matan, maibe susar atu kura.

Kauza husi korupsaun iha Timor Leste :

1. Ema kiak sei barak
2. Ema hakarak moris diak
3. Sistema burokrasia naruk
4. Implementador lei faraku
5. Menus kontralasaun
6. Salariu la sufisiente
7. Oportunista, serbisu la’os tamba profisaun maibe tamba ezizensia nesesidades,    (the right man on the right place).
8. Hakarak aprobeita
9. Interense privadu ka grupu ki’ik mak aas liu
10. Influensia husi familia, kolegas no partes individu seluk
11. Poder

Reasoens husi asaun korupsaun mak hanesan tuir mai ne’e :

o   Dezemvolvimentu la’o la efetivu

o   Krize kualidades

o   Númeru kiak aas

o   Osan nasaun nian, osan povu nian, grupu ida ka ema ida deit mak goza

o   Nasaun identiku ho inportasaun

o   Numeru deve (utan) aas tebes

o   Numeru moras aas, (Malnutrisaun, Malaria Etc)

o   Numeru violensia aas tebes

o   Krize social

o   Povu hamlaha

o   Povu mate

Saida mak CAC halo ona ba kombate korupsaun iha Timor-Leste…?

Papel sentral ne’ebe CAC tau hanesan Pilar importante ba kombate korupsaun iha Timor Leste mak Pilar tolu :

o   Prevensaun

o   Edukasaun no

o   Investigasaun

v  Prevensaun

Iha aspeitu prevensaun, Komisaun Anti Korupsaun hala’o ona sosializasaun ba eskola sira iha Teritorrio Timor Leste, ho metodolojia Edukasaun ba Eskola sira, atu eduka Timor Oan sira ba rezeita korupsaunnu’udar krime, violensia hodi hametin kultura social iha Timor Leste.

v  Edukasaun

o   Seminar ba Universitariu no Dosentes iha Universidade sira iha Timor

o   Sosializa ba estudantes iha eskola ida-idak (ensinu Sekundariu, Pré-Sekundariu    no Primaria) iha Timor laran tomak, konaba dalan ba hakribit no kontra korupsaun.

o   Selebra eventu internasionais hanesan loron 09 fulan dezembru loron internasional kontra korupsaun, iha Timor mos komemora loron ne’e.

o   Atividade jornal parede no seluk-seluk tan.

v  Investigasaun

Iha aspeitu investigasaun, Comisaun Anti Corupsaun nu’udar Polisia Espesial ba Kombate Korupsaun iha Timor Leste. Nune’e KAK hala’o ona investigasaun ba kazu barak iha Timor Leste relasiona ho problema korupsaun.

Metodolojia ne’ebe uza mak hanesan :

o   Observa

o   Rekolla dadus

o   Halo investigasaun

o   Submete relatoriu ba Ministériu Publiku.

Papel Akademika nian, ba kombate no prevene korupsaun

Problema korupsaun nebe mak mosu durante ne’e no publika liu husi media Jornal no elektronika, komete duni husi ema sira ne’ebe mak hetan konfiansa husi povu atu jere povu nia riku soin no lori povu ba moris iha prosperidade, nune’e, povu nia votu konfiansa nian nebe fo apoiu iha eleisoens tenki nakfilak sai fali ameasa (boomerang) ba sustentabilidade moris sira nian rasik.

Sociedade Akademika nia papel ba kombate no preve korupsaun mak halo desiminasaun ba Timor Oan tomak atu hakribit korupsaun.

Sociedade akademika tenki sai hanesan watching dog (Asu Siak) ba korupsaun iha Timor Leste hodi halo defeza ba Bem Comum Timor nian.

Labele tauk atu hatete buat los, nebe bale ba Ema hotu nia diak.

Autor : Martinho Moniz