KONTRIBUISAUN MIDIA IHA SOSIEDADE

Memoria da Tafara.tl

Trasformasaun Sosiedade Timor-Leste nian ne’ebe signifikante iha kontekstu social, politika, kultura no ekonomia ne’ebe fo efeitu ba dezenvolvimentu personalidade iha ambiente komunitaria nian. Haree husi aspeitu sosiolojiku Komunidade Timor-Leste unifika nia-an iha aspeitu kultural ne’ebe hakiak valor responsivu, respeitu no etiku liu.

Unifikasaun cultural ne’e rasik iha diversidade oi-oin ne’ebe kontempla ba ambiente eh sosiedade habitante ida nian, bazeia ba lian, rasa no suku. Diversidade ida ne’e sai sasukat ba proseu konstrusaun estadu nian, ne’ebe presija forsa boot ida hodi luta ba liberdade no moris diak ema ida idak nian.

Iha era hari estadu, Timor-Oan sira nafahek [bagian] ba parte lubuk ida ne’ebe susar liu atu la’o hamutuk ba vizaun ida. Esforsu lubuk ida ne’ebe konskista husi grileirru sira; hatudu no forma duni Timor ida deit hodi luta ba ukun rasik-an no ikus mai Timor-Leste independente.

Husi aspeitu cultural, luta ba libertasaun patria nu’udar sekuensia historia moris Timor nian, sekuensia ida ne’e nakait ba kontekstu ida ohin, sai valor politika no ekonomia ne’ebe politiku sira uja hodi unifika no fortifika forsa unidade nian hodi luta ba libertasaun povu, dezenvolvimentu estadu no harosan ba moris diak povu nian.

Valores hirak ne’e naktadak [muncul] no habelar-an ba ema hotu hatene tamba kontribuisaun midia nian. Iha situasaun difisil lubun ida mak sosiedade Timor-Leste ultrapassa no/ka liu ona, forsa individualismu sai fator perturbasaun eh susar boot liu atu konkista rezultadu ida ne’ebe signifikativu, maibe tan hakarak lolo liman ba Emar seluk iha aspeitu relasaun publika, hetan apoia eh tulun husi rai seluk, rezultadu mak ohin Timor-Oan sai nain ba nia rain rasik.

Haree no hatetu ba aspeitu hirak ne’e, iha okaziaun ida ne’e Atan Ha’u hakarak hakerek kona-ba “Kontribuisuan midia ba sosiedade Timor-Leste”. Hakerek eh obra ida ne’e nu’udar literaria sientifika hodi kompleta valor materia/dixiplina media sosiedade, Semestre hat, Departamentu Komunikasaun Sosial, Fakuldade Siensias Sosiais, Universidade Timor Lorosa’e [UNTL]. 

OBJETIVU

Objetivu husi Obra ida ne’e mak:

a.       Atu hatene diak kona-ba papel midia nian.

b.      Buka hatene kontribuisaun midia nian iha dezenvolvimentu nasaun nian.

BENEFISIARIU

Sabenta ida ne’e bele sai referensia sientifikamente no mata dalan ba Autor rasik, estudantes Komunikasaun Sosial, Sosiedade Akademika tomak, no komunidade Timor-Leste hodi fo fatin eh espasu ba midia ka servisu hnamutuk ho instituisaun midia sira hodi harii sosiedade ida ne’ebe kritiku no responsive iha komunidade ida-idak.

FORMULASAUN PROBLEMA

Iha literatura/literaria ida ne’e, autor sei deskreve kona-ba oinsa mídia nia kontribuisaun iha sosiedade?

DEFINISAUN KONSEITU

1. Sosiedade

Sosiedade mak libur mutuk [kumpulan] entre komunidade ida iha fatin eh knua ida ne’ebe hatur an iha ambiente ida, kultura ida, suku ida no lian ida. Formulasaun sosiedade ida bazeia ba historia ida, kultura ida ne’ebe hakfilak ba fafahek eh divizaun administrativa.

Konstrusaun Sosiedade mos bele mosu tamba situsaun ka kondisaun nesesidades nian, ne’ebe ema lubun ida forma komunidade ida tamba urbanizasuan, transmigrasaun eh emigrasaun, ikus mai konstrui eh hari kultura ida, ne’ebe validu eh vigora ba ema hotu atu halo tuir iha fatin refere, ne’e mak sosiedade ida.

Husi definisaun hirak iha leten bele konklui katak, sosiedade mak grupu komunidade ida ne’ebe hatur metin iha norma social ida ne’ebe regula metin valor moris ema nian.

2. Midia

Midia mak formas oi-oin husi aspeitu hotu nebe utiliza ba hato’o informasaun ka mensajem. Lia-fuan midia mai husi lian latina “medium”. Ho nia sigfikasaun “entre Perantara”, signifika entre mensajem. Konseitu ida ne’e atu define ba ita katak; midia ne’e instrumentu ida atu haruka no lori ka fahe informasaun eh mensajem husi ema ida no ba ema seluk.

Tuir Syaiful Bahri Djamarah; midai mak instrument apoiu ida ne’ebe mak bele utiliza hodi kanaliza informasaun ba atinji objetivu. Tuir fali Schram midia mak teknolojia nebe hodi mensajem mak benefisia ba inportansia aprendisajem. Entretantu tuir Asosiasaun ba Edukasaun Komunikasaun no Teknolojia [AECT]; midia mak formas hotu no kadoras ne’ebe utiliza ba kanaliza mensajem.

Husi definisaun hirak iha leten, midia nu’udar meius komunikasaun ida ne’ebe transmite informsaun ho formas mensajem husi parte ida ba parte seluk, husi ema ida ba ema seluk hodi atinji objetivu ida.

KONSEITU MEDIA NO SOSIEDADE

Iha mundu teknokratiku ohin loron, papel eh partisipasaun midia iha sosiedade importante ne’ebe hola papel esensial hodi sosializa valores sosiais, fo espasu no oportunidade hanesan ba komunidade sira iha prosesu kontrusaun no dezenvolve sosiedade ida, hola eh hala’o mos papel ida hodi kontrola implementasaun eh exekusaun rekursus sosiedade nian.

Midia hola papel ida iha sosiedade hahu husi ke’e eh buka hatene medidas eh moris sosiedades nian iha kontekstu social ne’ebe kiak eh mukit ba hanoin. Oinsa hare sinerja ba atribuisaun no informa prinsipius no valor komersiantes eh laos komersiantes ba publiku.

José Luis Garcia iha nia livru O Poder dos Media na Sociedade; Pag. 7, halo analizasaun ida konaba papel midia iha sosiedade, konsidera simultaneamente, funsionamentu ba humanidade iha konstekstu industrializasaun lolos iha prosesu produsaun nian.

Ida ne’e hateten katak; midia nu’udar meius ida atu kanaliza informasaun no mos atu enkuadra prosesu no sistema social sira iha sosiedade hodi hadalan prosesu dezenvovimentu sosio ekonomiku, cultural, politika ne’ebe ekuidade.

Iha esplikasaun eh hanoin lubun ida husi peritus eh peskizador sira kona-ba papel eh knar ka inklinasaun midia iha sosiedade. Espesifikamente haree liu ba pozisaun ne’ebe midia okupa iha sosiedade ohin loron. Midia kobre mundu. Kuaze iha knar eh servisu hotu ne’ebe presija midia nia tulun eh ita bele dehan presija midia nia prezensa. Atividade komunikasaun nu’udar objetu permanente iha prosesu hari sosiedade ida. Haksesuk malu, troka hanoin nu’udar faze ba elaborasaun hanoin ida ne’ebe edekuadu no akuradu ba hamosu konseitu konstrutivu ida. Tamba ne’e media nia prezensa iha sosiedade importante no relevante. Ema ne’ebe domina midia nia kobre mundu.

KONTRIBUISAUN MIDIA BA SOSIEDADE

1. Papel midia iha sosiedade

Papel midia iha vida social sosiedade nian, McQuail iha nia livru mass communication theory (2000:66), defini buat neen (6) mak hanesan tuir mai; ba dahuluk defini midia hanesan window on event and experience. Midia hanesan janela ka odamatan ki’ik ne’ebe fo espasu mos ba komunidade hodi haree saida mak akontese hela ka akontese dau-dauk iha liur. Ou seja ita bele dehan midia nu’udar instrumentu aprendisajem hodi hatene ka hodi ba koñese akontesimentu sira mak akontese hela.

Ba daruak McQuail hare mida hanesan a mirror of event in society and the world, implying a faithful reflection. Midia nu’udar lalenok ba akontesimentu sira mak akontese hela iha komunidade nia le’et no iha mundu, hodi halo reflesaun ba akontesimentu ida-idak. Tamba ida ne’e ba gestor midia sira senti laiha sala bainhira konteudu midia nakonu ho konflitu, pornografia no buat at sira seluk tan, tamba tuir sira faktus ne’e mak ida ne’e, midia nu’udar refletor faktus, la fo inportansia ba gosta ka la gosta. Maske tuir lolos anglu “angle” orientasaun ka framing husi konteudu ne’e rasik konsidera hanesan lalenok relaidade refere deside husi profesionalismu midia sira no komunidade laiha iha liberdade absoluta atu hatene saida mak sira hakarak.

Ba datoluk midia defini nu’udar filter ka gatekeeper ne’ebe eskolla ka ta’es informasuan sira ne’ebé mak bele ka presija fo atensaun ka lae. Midia sempre eskolla ka hili isu, informasaun ka forma konteudu seluk bazeia ba padraun midia nian.  Ida ne’e konteudu ka informasaun desidi husi midia kona-ba saida mak kredivel atu informa ba publiku. Ba dahat nian midia haree mos hanesan giaun “guide” introdutor ka matuduk dalan bele dehana mos hanesan interpretador ne’ebe interpreta no hatudu pozisaun serteja ka alternativu ba audiensia ka sani na’in sira.

Dalimak midia hanesan forum ka espasu atu aprezenta informasuan oi-oin no ideias hotu-hotu ba komunidade, hodi nune’e bele hetan resposta ‘tanggapan’ ka feedback. Ba daneen nian matenek na’in ne’e defini midia nu’udar interlocutor, ne’ebe midia la’os sai deit fatin fo sai informasaun mas bele mos sai hanesan parseiru komunikasaun ne’ebe fo optimasaun ba publiku hodi hamosu komunikasaun ne’ebé interativu.

Husi papel neen iha leten, midia hola knar boot iha sosiedade oinsa bele kanaliza informasaun ba publiku ne’ebe lolos tuir desijaun profesionalismu sira nian, maibe tenki grante faktus, eduktivu no bele influensia desijaun individu nian hodi bele hamosu interativa ida ne’ebé diak. Nune’e publiku bele neon moris hodi defini ka orienta nia moris rasik.

Iha mundu ohin loron, komunikasaun ladun karun mahal tamba dezenvolvimentu rede networking maka’as tebes. Mundu sai besik ba ema ida-idak, ikus mai proximidade ema nian sai fasil liu. Hirak ne’e hotu hola  parte husi kontribuisaun mida nian ba vida social Ema nian. 

2. Mídia iha Timor-Leste

Kontribuisaun midia ba sosiedade Timor-Leste hatudu ona iha prosesu luta ba libertasaun patria no agora kontinua luta hamutuk hodi partisipa ativa iha prosesu konstrusaun estadu ba libertasaun povu nian.

Estadu Timor-Leste fo biban ka liberdade ba nia sidadaun sira hodi expresa nia hanoin liu husi meius komunikasaun saida deit. Liberdade ida ne’e konsagra iha Konstituisaun Republika Demokratika Timor-Leste [RDTL] Artigu 41^o kona-ba liberdade imprensa no komunikasaun social ninian.

Nune’e kontribuisaun Midia nian ba sosiedade Timor-Leste mak fo sai ka hasa’e lian Povu nian relasiona ho sira nia problemas, terus no susar mak sira hasoru iha sira nia vida sosial. Midia iha Timor-Leste nafatin hatur an iha nia papel neen (6) ne’ebe prinsipal no esensial liu mak oinsa bele sai ibun tutun ba lian laek sira, hodi fo hanoin ba maker ukun sira, loke sira matan, loke sira tilun bainhira seidauk hare no rona lian laek sira nia terus, susar no sira nia lian. Midai hola papel oinsa bele influensia desijaun politika sira. Oras ne’e daudaun Timor-Leste luta ba nia diretu soberania, partisipasaun midia maka’as liu. Nune’e ohin loron mundu loke matan hodi apoia Timor-Leste nia luta ba defini fronteira maritima.

Durante tinan 15 Timor-Leste independente, dezenvolvimentu midia komunikasaun mos sa’e. Kresimentu ida ne’e akontese tamba komitmentu husi Timor-Oan rasik no Estadu RDTL tomak. Ita hare iha indise mundial kona-ba Liberdade Imprensa tinan tinan ida ne’e nian, ne’ebe tau hamutuk no habelar ona husi Asosiasaun Reporter sira ne’ebe laiha ketan (sem fronteiras), hatur Timor-Leste hanesan Nasaun ida ne’ebe hetan klasifikasaun diak liu iha Sudeste Aziatiku nian relasiona ho “nivel liberdade nian ne’ebe fo ba Jornalista sira,” no tau Timor-Leste iha pozisaun 98 entre Nasaun 180 ne’ebe hetan ona avaliasaun husi asosiasaun refere iha mundu, (Komunikadu Imprensa. VI Governu Knstitusional, 3/05/2017.)

Klasifikasaun ida ne’e la sai hanesan produtu final ba profesionalismu Komunikasaun Sosial iha Timor-Leste, maibe sai pasu dahuluk hodi dezenvolve an. Maske iha sidi barak, lakunas lubuk ida mak midia, Jornalista sei hasoru maibe nafatin neon moris hodi servi ba Timor-Leste ida ne’ebe efetivu no efisiente. 

KONKLUZAUN

Maluk leitores tomak; husi peskiza ki’ik ne’ebe Autor halo hodi kopleta literatura ida ne’e, hakarak konklui katak, transformasaun sosiedade ida nian presiza partisipasaun ema hotu nian. Atu garante partisipasaun ema hotu nian iha prosesu kontrusaun sira, kontribuisaun midia importante no esensial.

Hare husi aspeitu ekonomika no politika dala wain komunidade hatudu asumasaun ba media nia pozisaun. Tuir hanoin barak kona-ba pozisaun midia nian; iha biban ida ne’e autor hakarak lori leitores sira atu haree liu pozisaun midia ba kontribui ba sosiedade iha aspeitu eh parte saida deit. Transparansia, balansu no neutralidade midia nian nu’udar kestaun prinsipal atu tau atensaun hodi kontribui ba prosesu konstrusaun sosiedade nian. 

REKOOMENDASAUN

Husi hanoin hirak iha leten; autor hakarak rekomenda ba;

1. Estadu RDTL; atu nafatin fo espasu no kontrola midia sira hala’o nia fuunsaun tuir prinsipiu Jornalismu no hakru’uk ba lei no normas ne’ebe mak vigora.
2. Parte Akdemiku; ba parte akademiku atu nafatin iha korajem no fuan boot, forma estudantes sira, hatene kontribui ba hasa’e kualidade dezenvolvimentu karakteristiku nian.
3. Ba Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL), liu liu Fakuldade Siensias Sosiais, Departamentu Komunikasaun Sosial forma estudantes eh futurru Jornalista sira ne’ebe kualidade.
4. Ba Estudantes sira, atu badinas halo peskiza, estuda maka’as liu tan, buka hatene saida mak ita seidauk aprende hodi kontribui ba dezenvolvimentu no libertasaun povu. Hakbi’it eh hasa’e servisu akademiku, hametin eh haburas kultura hakerek no le hodi transforma sosiedade ida ne’e ne’ebe sensivel ba dezenvolvimentu siensia no sosiedade ne’ebee moderadu iha mundu teknokratiku.

LIA IKUS

Obra ida ne’e Autor konsiente katak seidauk tuir lolos padraun literatura sientifika nian, atan ha’u mos rekoñese katak servisu hanesan ne’e presija peskiza ida ne’ebe mak adekuadu no mutual hodi produz produtu sientifiku ne’ebe kredibél. Tamba ne’e autor nafatin husi ba Dosente dixiplina, civitas akademikas tomak atu nafatin fo kritika eh sujestaun ba autor hodi hadia diak liu obra sientifika ne’ebe padronizadu tuir padraun akademiku nian hodi sai referensia ba akademiku sira no komunidade em jeral.

BIBLIOGRAFIA

• Konstituiaun Reppublika Demokratika Timor-Leste (RDTL), Artigu 41^o no Komunikadu Imprensa ba Midia husi Portavos VI Governu Konstitusioanl. Selebra Loron Mundial Liberdade Imprensa 2017.
• Internet; Google. Papel media na sosiedade, o poder dos media na sociedade contemporânea.pdf. obra de Rita Lopos.
• Internet; pengertian media dan masyarakat. Google.pengertian media da masyarakat dalam budaya dan politik.
• Internet; Google. Teoria crítica e Sociedade do espetáculo.pdf. obra de Claudio Navaes Pinto Coelho.Revizaun ba historia luta libertasaun patria [RDTL] no observasaun geral ba prosesu dezenvolvimentu nasional iha Timor-Leste